LỄ CÚNG CƠM MỚI CỦA NGƯỜI MƠ NÂM Ở MĂNG ĐEN

LỄ CÚNG CƠM MỚI CỦA NGƯỜI MƠ NÂM Ở MĂNG ĐEN

Khi hạt lúa đầu mùa trở thành lời biết ơn đất trời. Có những lễ hội không cần sân khấu lớn, không cần ánh đèn rực rỡ. Chỉ cần một nắm lúa mới, một bếp lửa, một ché rượu cần, tiếng cồng chiêng và những con người cùng ngồi bên nhau. Ở vùng đất Măng Đen, khi những hạt lúa đầu mùa đã chín vàng trên nương rẫy, người Mơ Nâm – một nhánh địa phương của dân tộc Xơ Đăng – có một nghi lễ đặc biệt: Lễ ăn lúa mới (còn gọi Cúng cơm mới), hay Cạ mô neo.

Người Xơ Đăng tại Kon Tum

Đó không đơn thuần là một bữa cơm. Đó là lời cảm ơn của con người đối với trời đất, thần linh, nguồn nước, núi rừng và chính những giọt mồ hôi đã làm nên hạt lúa.

Theo danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh, “Lễ ăn lúa mới (Cạ mô neo)” của cộng đồng Mơ Nâm tại Măng Đen hiện vẫn còn được duy trì.

Từ hạt lúa trên nương đến ngày hội của buôn làng. Với người Mơ Nâm, cây lúa không chỉ là một loại cây lương thực. Nó gắn với sự sống của gia đình và cộng đồng.

Từ lúc gieo mạ, cấy lúa, chăm sóc cho đến ngày thu hoạch, mỗi mùa rẫy đều là một hành trình mà con người phải nương nhờ vào thiên nhiên.

Chính vì thế, khi mùa màng hoàn tất, người Mơ Nâm không vội vàng đem tất cả lúa đi bán hay sử dụng.

Nghề đang lát của người Xơ Đăng

Những hạt lúa đầu tiên phải được đón nhận bằng một nghi lễ.

Tài liệu của tỉnh ghi nhận trong đời sống văn hóa Mơ Nâm có cả lễ gieo mạ – Re Mô, lễ cấy lúa – Pít Mô và lễ ăn lúa mới – Cạ mô neo. Điều đó cho thấy vòng đời của cây lúa được phản ánh khá rõ trong hệ thống nghi lễ nông nghiệp của cộng đồng.

Có thể hình dung:

Gieo mạ là gửi hy vọng xuống đất.
Cấy lúa là gửi công sức vào ruộng.
Gặt lúa là đón thành quả.
Ăn lúa mới là nói lời cảm tạ.

Một bữa cơm nhưng chứa cả một thế giới tinh thần

Điều đẹp nhất của lễ cúng cơm mới chính là cách người Mơ Nâm nhìn nhận mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Một hạt cơm trên mâm không chỉ là thức ăn.

Trong đó có đất.

Có nước.

Có mưa.

Có nắng.

Có rừng.

Có bàn tay người gieo hạt.

Và có cả niềm tin rằng mùa màng thuận lợi không chỉ đến từ sức lao động của con người mà còn nhờ sự phù trợ của trời đất và thần linh.

Báo Tin tức dẫn lời các nghệ nhân Mơ Nâm cho biết lễ mừng lúa mới mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng, thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh, trời đất đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Vì vậy, ăn hạt cơm mới trước hết là một hành động biết ơn. Từ mỗi mái nhà đến không gian cộng đồng

Lễ mừng lúa mới của các dân tộc Tây Nguyên thường không chỉ mang ý nghĩa của một gia đình riêng lẻ. Nó còn là dịp để cộng đồng cùng chia sẻ niềm vui sau một mùa lao động. Trong không gian làng Mơ Nâm, nhà rông, sân làng, bếp lửa và tiếng cồng chiêng trở thành những điểm kết nối con người. Đó là nơi người già kể chuyện cho lớp trẻ.

Lễ hội của người Xơ Đăng]

Là nơi những chàng trai, cô gái cùng hòa mình trong điệu xoang. Là nơi những người đi làm ăn xa có dịp trở về và cũng là nơi cả làng cùng nhắc nhau rằng:

Một mùa lúa bội thu không phải thành quả của riêng một người.

Đó là thành quả của cả cộng đồng.

Khi tiếng cồng chiêng đánh thức núi rừng

Nếu hạt lúa là linh hồn của lễ hội thì cồng chiêng chính là nhịp đập của cộng đồng.

Khi tiếng chiêng vang lên giữa những mái nhà và rừng thông Măng Đen, không gian dường như thay đổi.

Người già ngồi bên ché rượu.

Những bộ trang phục truyền thống xuất hiện trong sân làng.

Trai gái nối vòng xoang.

Tiếng cồng chiêng hòa cùng tiếng cười.

Và những câu chuyện về mùa rẫy, về tổ tiên, về làng quê lại được kể bằng âm thanh.

Người Mơ Nâm còn có Tà vẩu, một nhạc cụ truyền thống đặc sắc thường được sử dụng cùng cồng chiêng trong những lễ hội như mừng lúa mới, mừng nhà mới và các dịp vui của cộng đồng.

Đó là thứ âm thanh rất riêng của vùng đất này., không ồn ào, không phô trương. Nhưng khi vang lên giữa đại ngàn, nó khiến người nghe cảm nhận được một điều rất sâu:

Người Mơ Nâm đang kể câu chuyện của mình bằng âm nhạc.

Cơm mới – món ăn của lòng biết ơn

Điều làm lễ cúng cơm mới trở nên đẹp không nằm ở việc mâm lễ có thật nhiều món.

Mà nằm ở ý nghĩa của món ăn.

Những sản vật từ núi rừng, nương rẫy và chăn nuôi được chuẩn bị cho ngày lễ.

Hạt lúa mới được chế biến thành cơm.

Rượu cần được chuẩn bị.

Những món ăn truyền thống được mang ra để mọi người cùng thưởng thức.

Trong không gian ấy, ăn không còn chỉ để no.

Ăn là để chia sẻ.

Uống không chỉ để vui.

Uống là để kết nối.

Một ché rượu chuyền qua nhiều bàn tay.

Một mâm cơm có thể có nhiều thế hệ.

Một nụ cười của người già có thể khiến trẻ nhỏ hiểu rằng:

Đây là ngày của làng.

Người Mơ Nâm và câu chuyện giữ hồn Măng Đen

Ngày nay, Măng Đen đang trở thành một điểm đến du lịch nổi tiếng.

Nhưng phía sau những rừng thông, những con đường quanh co và khí hậu mát lạnh, Măng Đen còn có một lớp văn hóa lâu đời của các cộng đồng dân tộc bản địa.

Người Mơ Nâm sinh sống lâu đời tại khu vực Kon Plông; nhiều làng vẫn duy trì các sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Tại làng Kon Pring, nghệ nhân ưu tú Y Lim cho biết cộng đồng vẫn gìn giữ nghề đan lát, sinh hoạt cồng chiêng, múa xoang và các lễ hội truyền thống như mừng lúa mới, lễ làm chuồng trâu tại nhà rông.

Ở làng Kon Chênh, cộng đồng Mơ Nâm cũng còn duy trì những nghi lễ như mừng lúa mới, cúng giọt nước, lễ gieo mạ, cùng cồng chiêng, múa xoang và dân ca.

Đó là điều khiến Măng Đen trở nên đặc biệt.

Măng Đen không chỉ có cảnh đẹp, Măng Đen còn có ký ức và ký ức ấy đang được lưu giữ trong từng mái nhà, từng tiếng chiêng, từng điệu xoang và từng hạt lúa.

Có những điều chỉ có thể hiểu khi ngồi bên bếp lửa, một du khách có thể đến Măng Đen để săn mây, có thể đến để ngắm rừng thông, có thể đến để chụp những bức ảnh thật đẹp. Nhưng nếu một lần được ngồi giữa một làng Mơ Nâm trong ngày ăn lúa mới, người ta sẽ nhận ra rằng:

Có một Măng Đen khác nằm phía sau những cảnh đẹp, đó là Măng Đen của những người đã sống với núi rừng qua nhiều thế hệ, một Măng Đen có tiếng chiêng vọng giữa sương, có người già kể chuyện bên nhà rông, có những đứa trẻ chạy quanh sân làng, có phụ nữ chuẩn bị cơm mới, có những ché rượu cần chuyền tay và có những hạt lúa nhỏ bé nhưng mang trong mình cả một mùa mưa nắng.

Lễ ăn lúa mới – một lời nhắn gửi cho thế hệ mai sau

Điều đáng quý nhất của Cạ mô neo có lẽ không nằm ở việc lễ hội được tổ chức lớn hay nhỏ.

Mà là việc người Mơ Nâm vẫn còn nhớ vì sao mình phải tổ chức lễ.

Đó là nhớ về đất.

Nhớ về rừng.

Nhớ về nguồn nước.

Nhớ về tổ tiên.

Nhớ về những người đã truyền lại hạt giống, cách làm rẫy, cách đánh chiêng, cách làm rượu và cách sống cùng cộng đồng.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại thay đổi từng ngày, những nghi lễ như lễ ăn lúa mới trở thành một chiếc cầu nối giữa quá khứ – hiện tại – tương lai.

Tài liệu quản lý văn hóa của địa phương hiện xác định Lễ ăn lúa mới (Cạ mô neo) của người Mơ Nâm là một tập quán xã hội và tín ngưỡng còn được duy trì và có lẽ, điều cần giữ lại không chỉ là một ngày hội.

Mà là tinh thần biết ơn.

Biết ơn đất đã cho cây lúa mọc lên.

Biết ơn rừng đã che chở bản làng.

Biết ơn trời đất đã cho mưa nắng thuận hòa.

Biết ơn những người đi trước đã giữ lại văn hóa.

Và biết ơn những người trẻ hôm nay vẫn còn muốn nghe tiếng chiêng, mặc trang phục truyền thống, học điệu xoang và cùng cộng đồng ăn bữa cơm mới.

Cạ mô neo – Lễ ăn lúa mới của người Mơ Nâm

Một hạt lúa – một mùa rẫy.
Một mâm cơm – một cộng đồng.
Một tiếng chiêng – một ký ức.
Một lễ hội – cả một nền văn hóa.

Và giữa cao nguyên Măng Đen mây phủ, khi tiếng chiêng ngân lên bên những mái nhà rông, người ta mới hiểu rằng:

Có những giá trị văn hóa không cần phải nói thật lớn.
Chỉ cần được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, chúng sẽ tự mình sống mãi.